Sözleşmesiz çalışan işçi hangi haklara sahiptir?
İşçi ile işveren arasındaki ilişkinin özel şartları iş sözleşmesiyle belirlenir. Kanunların temel hükümlerine aykırı olmamak kaydıyla da, taraflar sözleşmeyi diledikleri gibi doldurabilir. Bir anlaşmazlık durumunda ise bu iş sözleşmesi dikkate alınır.
İş sözleşmesinin yazılı yapılması
4857 sayılı İş Kanunu’nun 8. Maddesinde Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Bu belgeler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır. Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süresi belirli ise sözleşmenin süresini, fesih halinde tarafların uymak zorunda oldukları hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli iş sözleşmelerinde bu fıkra hükmü uygulanmaz. İş sözleşmesi iki aylık süre dolmadan sona ermiş ise, bu bilgilerin en geç sona erme tarihinde işçiye yazılı olarak verilmesi zorunludur.
İş Kanunu hükümlerinin etkisi
İşçi ile işveren arasındaki ilişkide temel kural; bunların belirleyeceği hiçbir kuralın İş Kanunu’na aykırı olamamasıdır. Örneğin İş Kanunu’nda haftalık 45 saatin üzerindeki çalışmalar fazla mesai olarak kabul edilirken, iş sözleşmesinde bu süre 50 saat olarak belirlense, ilgili madde yok hükmünde olacaktır.
Çünkü işçi lehine olan İş Kanun hükümleri, işçinin rızası alınsa bile, onun aleyhinde düzenlenemez. Yine işçiye hafta tatilinin 2 haftada bir gün verilmesi, yıllık iznin 10 gün belirlenmesi ya da işçinin sürekli olarak gece çalıştırılmasının kararlaştırılması da mümkün değildir.
İşçinin iş sözleşmesi imzalamamış olması, onun hiçbir hakkı olmadığı anlamına gelmemektedir. Tersine, bu durumun işçinin lehine bile olduğunu söyleyebiliriz. İş sözleşmesi imzalamamış bir işçi, İş Kanunu’nun işçilere tanıdığı bütün haklardan yararlanacaktır. Onun da ihbar süresi, yıllık izni ya da fazla mesai ücreti alma imkânı olacaktır.
SONUÇ
Sözleşmesiz çalışan bir işçi, iş sözleşmesi imzalamamış olsa da bütün haklara sahiptir. Onun haklarının yer aldığı belge İş Kanunu’nun kendisi olacaktır. Ortada bir iş sözleşmesi olmadığı için, ortaya çıkabilecek her türlü anlaşmazlık ve uyuşmazlık İş Kanunu’na göre çözümlenecektir.
İş sözleşmesi imzalamamış bir işçinin hiçbir hakka sahip olmadığı söylemek tamamen yanlıştır. Yıllık izin hakkından kıdem tazminatına kadar tüm haklar bu işçi için de geçerlidir.
Ayrıca iş sözleşmesinin taraflarca imzalanması halinde bir nüshasının işçiye verilmesi ve mutlaka iş sözleşmesinin son sayfasına el yazısı ile işçi ‘Bir nüshasını aldım.’ Şeklinde yazdırılması yerinde olacaktır.