POSTALAR HALİNDE ÇALIŞMA VE GECE ÇALIŞMASI

 

4857 Sayılı İş Kanunu 69. Madde

– Gece süresi ve gece çalışmaları

Çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir. Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin özellikleri bakımından, çalışma hayatına ilişkin “gece” başlangıcının daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin  ayarlanması, yahut gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci fıkradaki hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletilmelerinde ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkartılabilir.
İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postalar sıraya konur. Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az onbir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

İş Kanunu’nun gece çalışmasını düzenleyen 69. maddesi yeniden düzenlenmiştir. Maddenin yeni haline göre “İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. “Ancak, turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.” Fazla mesai yapacağına ilişkin işçilerden her yıl başında alınan yazılı onay gibi, 7.5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılacak işçilerden her yıl bu yazılı onayın alınması gerekmektedir.

 

Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik

 

İşçi Postalarının Değişme Süresi

Madde 8 — Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları çalıştırılarak yürütülen işlerde postalar; en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılmaları suretiyle ve postalar birbirlerinin yerini alacak şekilde düzenlenir.

Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez. Ancak 4857 sayılı İş Kanununun 69 uncu maddesi uyarınca, gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.

İşin niteliği ve yürütümü, iş sağlığı ve güvenliği göz önünde tutularak, gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir.

SOSYAL VE PSİKOLOJİK BOYUTU

Vardiyalı çalışma nedeni ile karşılaşılan başlıca sorunlar, uyku düzenindeki bozukluklar, sindirim sistemi, kardiyovasküler sistem ve sosyal yaşamla ilgilidir. Gece çalışan ve dönüşümlü vardiyada çalışanlarda uyku bozuklukları daha fazladır. Yapılan bir çalışmada, vardiyalı çalışanların %56,4’ünün “sık sık” ve “sürekli” uyku bozukluğundan şikayet ettiği saptanmış, araştırmaya katılanların son bir hafta içerisindeki bazı şikayetlerinin dağılımı incelendiğinde, %40,4’ünün kendisini yorgun hissettiği belirlenmiştir. Gece sürecinde serum potasyum, ürik asit, glikoz, kolesterol ve total lipit değerlerinin geçici olarak yükseldiği saptanmıştır. Vardiyalı çalışanların yemek alışkanlıkları değişir, daha çok alkol tüketimi söz konusudur. Yine aynı araştırmada, araştırma kapsamındaki işçilerin %83,7’si, vardiyalar halinde yapılan çalışma süresince beslenme düzenlerinin bozulduğunu belirtmişlerdir. Gece vardiyasında çalışmanın peptik ülser, koroner kalp hastalığı ve gebelik patolojilerine (düşük doğum ağırlıklı bebek ve erken doğum) neden olduğuna dair güçlü kanıtlar vardır. Gece vardiyası çalışanlarında gündüz çalışanlara göre gastrik ülserin 2 kat, kardiyovasküler hastalıkların yaklaşık %40,0 arttığı saptanmıştır. Metabolik etkilenme nedeniyle santral obesite sıklığı artmaktadır. Gece çalışması ile düşük doğum ağırlıklı bebek ve erken doğum arasında da anlamlı ilişki olduğu gösterilmiştir. Gece çalışmalarında, iş güvenliği ile verimliliğin azaldığı tespit edilmiş, hastalığa bağlı işte devamsızlık ve iş kazalarının arttığı saptanmıştır.

Vardiyalı çalışma programlarının iş güvenliğine etkileri vardır. Verimliliğin gece yapılan çalışmalarda azaldığı tespit edilmiş, hastalığa bağlı işte devamsızlık ve iş kazalarının ise arttığı saptanmıştır. Gece vardiyasında çalışma nedeniyle sirkadyen ritmin bozulması, uykunun kısalması ve bölünmesi, sosyal yaşantının kesintiye uğraması, sağlığın olumsuz yönde etkilenmesi de bunların altında yatan muhtemel faktörlerdir. Ayrıca, gece vardiyasında yapılan çalışma sırasında danışmanlık ve denetim faaliyetleri yeterli olmayacaktır.

Türkiye’de iş kazalarının meydana geldiği saatlere göre dağılımı aşağıdaki şekilde verilmiştir. Ayrıca, Şekil’de verilen vardiya türlerine göre kaza sıklığı ve ağırlığı grafiğine göre, kaza sıklığı akşam vardiyasında daha fazla olmakla birlikte gece yapılan çalışmalar sırasında meydana gelen kazaların sonuçları daha ağır olmaktadır. Sorumlu bakım personelinin bulunmaması iş kazalarının meydana gelmesinde önemli faktörlerdir.

RİSKLER

• Çalışma Bakanlığı denetimlerinde çalışanların haftada bir vardiyaların değiştirilmemesi ve sürekli gece çalışması yapılması beraberinde idari para cezası getirecektir. Mevzuata göre akşam 20:00, sabah 06:00 saatleri arasında yapılacak gece çalışmasının 7,5 saati aşması idari para cezasına yol açacaktır.
• Gece çalışmasında haftalık çalışma saati toplamı 45 saati aşmasa bile gece çalışmasının 7,5 saati aşması beraberinde fazla çalışma ücreti riskini ortaya çıkaracaktır.
• Vardiyaların haftada bir değiştirilmemesi 6331 sayılı yasa kapsamında iş kazası riskini arttıracaktır.
• Gece çalışmasının işyerinde süreklilik taşıması halinde işçi şikayetleri artacak ve iş müfettişleri denetimleri yoğunlaşacaktır.
• İşçinin sürekli gece çalıştırılması ve vardiyaların değiştirilmemesi işçi açısından haklı fesih nedeni olacak ve kıdem tazminatı riski oluşturacaktır.
• İşçi davalarına bakan avukatların işyerlerine sektörüne gece çalışması yönünden sürekli dava açmalarına neden olacak ve avukatlık ücreti ve dava masrafı taşeronlar üzerinde olumsuz etki bırakacaktır.