FAZLA ÇALIŞMA YAPILAMAYACAK İŞLER VE YAPTIRILAMAYACAK İŞÇİLER

A-Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler

1-Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedi buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler;

İş K.m.63/son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa ya da sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yaptırılması yasaktır (İşK.m.41/VI). Sağlık kuralları bakımından günde ancak yedi buçuk saat ve daha az çalışılması gereken bu işler, Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedi buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmeliğin 4. ve 5. maddelerinde, çalışılan madde itibariyle solunması ve dokunulması insan metabolizmasına zarar veren kurşun ve arsenik, cam, cıva, çimento, asit sanayi vb. işler ile çinko, bakır, demir ve çelik gibi ağır metallerin işlendiği sanayi işleri olmak üzere liste halinde düzenlenmiştir. Yönetmelikte sayılan bu işlerde fazla çalışma yapılamayacağı düzenlenmiştir (m.7). Bununla beraber, belirtilen işlerde çalıştırılan işçiler, işin niteliğine göre belirlenen günlük en çok çalışma sürelerinden sonra diğer herhangi bir işte de çalıştırılamayacaklardır. (m.6)

2-Gece İşleri;

Gece döneminde iş ilişkisine konu olan çalışma süresi “gece çalışması” olarak tanımlanır. İşçinin çalışmasının hem gece hem de gündüz saatlerine rastlaması halinde, işçinin yaptığı çalışmanın gece çalışması mı yoksa gündüz çalışması mı olduğunun tespiti gerekecektir. Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır (Postalar Halinde Çalışma Y. m.7/II). Gece ve gündüze rastlayan çalışma sürelerinin eşit olması halinde ise, gece çalışmasına uygulanan iş sağlığını koruyucu hükümler dikkate alınarak, işçi yararına yorum ilkesi uyarınca, işin gece işi olduğu kabul edilecektir. Gece döneminde fazla çalışmayı yasaklayan İş K.m.41/VI hükmü ile yasaklanan, çalışmanın fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma oluşturan kısmı değil, işçinin normal çalışması eğer gece çalışması ise onun üstündeki çalışmalardır. Normal çalışmasını gündüz tamamlayan bir işçinin onun üstündeki kısmı gece çalışarak yerine getirmesine bir engel ve yasak bulunmamaktadır.

3-Maden Ocakları, Kablo Döşemesi, Kanalizasyon, Tünel İnşaatı Gibi İşlerin Yer Ve Su Altında Yapılan İşler;

Fazla çalışma yapılmasının yasaklandığı bir diğer iş grubu da maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılan işleridir (Fazla Çalışma Y. m.7/c). Yönetmeliğin 7. maddesinde, “gibi” ifadesine yer verildiğinden, maddede sayılan işlere benzer nitelikte olup, yer ya da su altında yapılması gereken başka işlerde de fazla çalışma yapılması yasaktır. Öte yandan, maddede belirtilen işlerin yer üstünde yapılan kısımlarında fazla çalışma yapılmasına bir engel bulunmamaktadır. Örneğin bir tünel inşaatında şantiye kısmında çalışan işçiler ya da tünelden çıkan atıkların uzaklaştırılması işinde çalışan şoförler fazla çalışma yasağına tabi değildirler.

 

B-Fazla Çalışma Yaptırılamayacak İşçiler

1-18 Yaşını Doldurmamış İşçiler;

Fazla Çalışma Yönetmeliği uyarınca, 18 yaşını doldurmamış işçilere fazla çalışma yaptırılamaz (m.8/a). Yönetmeliğin emredici hükmü karşısında, küçük ya da genç işçinin rızası alınsa bile, söz konusu rızanın herhangi bir önemi yoktur. Belirtilen halde, yapılan işin veya küçük işçinin sağlık durumunun ya da cinsiyetinin de bir önemi bulunmamaktadır. Yönetmelik, genel olarak erginliği değil, 18 yaşın dolmuş olmasını aradığından, 18 yaşını doldurmamış işçi evlenmeyle ya da yargı kararıyla reşit kılınmış olsa da fazla çalışma yaptı- rılamayacaktır.

2-Sağlık Nedeniyle Fazla Saatlerle Çalışma Yapamayacak İşçiler;

Fazla çalışma yaptırılmasının yasaklandığı ikinci grup işçi, iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile, sağlıklarının fazla çalışmaya elvermediğini belgeleyen işçilerdir (Fazla Çalışma Y. m.8/I-b). Böyle bir durumdaki işçi fazla çalışmaya zorlanamayacağı gibi, daha önce fazla çalışmaya rıza göstermiş olsa bile talep edildiğinde bu görevi yerine getirmediği iddiası ile iş sözleşmesi feshedilemeyecektir.

3-Gebe, Yeni Doğum Yapmış Ve Çocuk Emziren İşçiler;

Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler için fazla saatlerle çalışmanın yasaklanması, Fazla Çalışma Yönetmeliğinin getirmiş olduğu yeni bir uygulamadır (Fazla Çalışma Y. m.8/I-c). İş K.m.88’e dayanılarak hazırlanan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelikte de bu durumdaki işçilerin günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamayacaklarının hüküm altına alınmış olması, işçilerin fazla çalışma yapmasının önüne geçecektir (m.10). Kadın işçinin ve bebeğinin sağlığı için öngörülmüş bu düzenlemeler emredici niteliktedir.

4-Kısmi Süreli İş Sözleşmesi İle Çalıştırılan İşçiler;

İstihdamın esnekleştirilmesi bakımından yaygın olarak başvurulan çalışma şekillerinden biri de kısmi süreli çalışmadır. 4857 sayılı Yasadaki tanıma göre kısmi süreli çalışma, normal haftalık çalışma süresinin tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi halinde yapılan çalışmadır (İşK.m.13/I). Fazla Çalışma Yönetmeliğinin 8/d maddesinde, kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçilerin fazla çalışma ve fazla süre- lerle çalışmaya tabi tutulmayacakları düzenlenmiştir. Bu yasak, kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçilerin birden çok işverenle iş ilişkisi içinde olabilecekleri ihtimali dikkate alınarak ve diğer iş ilişkilerinden kaynaklanan edimlerini yerine getirebilmek için fazla çalışma talebini reddetme imkanını sağlamak amacıyla öngörülmüştür. Yasağa rağmen, kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçi fazla çalışma yapmış olması halinde ise, yapmış olduğu fazla çalışmasının karşılığını talep edebilecektir.